homepage De Wereld aan de Wand

Oude afbeeldingen van klaslokalen vormen een rijke bron van informatie over de op Nederlandse scholen gebruikte leermiddelen in vroeger tijden. Een voorbeeld daarvan is de hieronder weergegeven kopergravure ontleend aan het rekenboekje 'Nommerkransje' van J.F.L. Müller uit ca. 1838.




De bij de ingang van het klaslokaal aan de muur opgehangen petten en jasjes hebben niet zozeer onze belangstelling, maar de aan de tegenoverliggende muur bevestigde kleine wandkaart van de wereld in twee halfronden des te meer. De schematische tekening van dit wereldkaartje levert ons vandaag de dag een belangrijke aanwijzing op over het gebruik van schoolwandkaarten in de eerste helft van de 19de eeuw. Op veel andere afbeeldingen van klaslokalen (zie bijvoorbeeld 'Lager onderwijs in de spiegel der geschiedenis 1801-1976', Staatsuitgeverij, 1976) vallen de schoolwandplaten met illustraties van dieren, planten, ambachten, historische taferelen etc. het meest op. En gezien de diverse publicaties weten deze decoratieve platen nog steeds de aandacht naar zich toe te trekken (zie bijvoorbeeld 'Veranderend Landschap: Opnieuw op reis met oude schoolplaten', 1992 en 'Bij de les: schoolplaten van Nederlands-Indië', 2004). Het broertje van de schoolwandplaat, de schoolwandkaart, heeft echter een tot nu toe zeer stiefmoederlijke behandeling gekregen in de (kartografische) literatuur. Dit heeft mogelijk de volgende oorzaken:
- Schoolkartografie werd lange tijd als een inferieur soort kartografie beschouwd.
- Schoolatlassen en zeker de lastig op te bergen schoolwandkaarten zijn in het verleden niet systematisch aangeschaft door (universiteits)bibliotheken en archieven.
- De historische kartografie legde lange tijd de bovengrens bij het jaar 1850, waardoor vrijwel alle schoolkaarten werden buitengesloten van wetenschappelijke studie.
- Ook het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap had vroeger blijkbaar andere zaken aan het hoofd. Keer op keer lezen we in het genootschapstijdschrift: "Schooluitgaven worden in den regel niet besproken."
Of bibliotheken en archieven tegenwoordig wel schoolwandkaarten systematisch aanschaffen is onduidelijk, maar het lijkt erop dat wat betreft de andere drie oorzaken het tij voor de Nederlandse schoolwandkaarten ten gunste is gekeerd. Met dit boek en de daarin opgenomen artikelen willen de auteurs de schoolwandkaart, dit muurbloempje onder de leermiddelen, de aandacht geven die hij verdient.

Het eerste, meest uitgebreide hoofdstuk geeft een overzicht van de introductie en de verdere ontwikkelingen van de Nederlandse schoolwandkaarten in het onderwijs. De volgende negen, kortere hoofdstukken behandelen enkele belangrijke of bijzondere uitgevers, auteurs of schoolwandkaarten, en kunnen desgewenst in elke willekeurige volgorde gelezen worden. Door middel van tussen haakjes geplaatste Romeinse cijfers (en eventueel een paginanummer) wordt in het overzichtshoofdstuk (I) steeds naar de andere negen hoofdstukken (II tot en met X) verwezen. Een uitgebreid register vergroot hopelijk de bruikbaarheid van dit boek.

Hoofdstukken II tot en met X zijn al eerder verschenen als tijdschriftpublicaties. De auteurs zijn de redacties van de tijdschriften Boekenpost, Caert-Thresoor, Geo-Info (en het daarin opgegane Kartografisch Tijdschrift) en Geografie erkentelijk voor hun toestemming deze artikelen te reproduceren. Om praktische redenen is daarbij doorgaans vastgehouden aan de originele tijdschriftopmaak. De verschillen in vormgeving, methode van literatuurverwijzing en dergelijke zijn daarbij voor lief genomen. Ook de beruchte spellingskwestie van het woord kartografie c. q. cartografie komt hierbij weer om de hoek kijken ('c' in IX en X, 'k' in de andere hoofdstukken). Doordat ook op tijdschriftpagina's een strijd om de ruimte woedt, zijn de figuren soms nogal klein uitgevallen. De afgebeelde wandkaarten en fragmenten van wandkaarten zijn echter in digitale vorm met veel meer details te vinden op de bijgevoegde cd-rom. Van veel andere, al of niet in dit boek genoemde (school)wandkaarten zijn digitale foto's en fragmenten gratis aan te vragen op de website www.wereldaandewand.nl. Tenzij anders aangegeven zijn de foto's van wandkaarten en fragmenten in dit boek gemaakt van originelen uit de collectie van de auteurs.

Een kleine 150 jaar geleden werd de in zijn tijd bekende aardrijkskundige P.H. Witkamp bij het betreden van de aardrijkskundezaal van een onderwijstentoonstelling getroffen door al het "frisch coloriet" van de schoolwandkaarten, dat hem "van alle zijden in de oogen blonk". De auteurs hopen dat de lezer van dit boek op een vergelijkbare manier ook getroffen wordt door de bonte stoet van schoolwandkaarten en hun verhalen, een wereld tussen twee stokken, die langs hem heen trekt.