door Lowie Brink

Cartografisch Instituut Bootsma, in 1949 in Den Haag opgericht en later bekend als Falkplan-CIB, had in zijn reclameuitingen geen last van valse bescheidenheid: 'het meest vooraanstaande commerciële cartografische bedrijf in Nederland', 'elk cartografisch probleem - hoe ingewikkeld ook - kunt u door ons laten oplossen', en 'een hernieuwde opleving van de Nederlandse cartografie!' Een van de oprichters, Hendrik de Smit, had al van 1900 tot 1933 naam gemaakt als lithograaf en cartograaf bij de befaamde drukkerij J. Smulders & Co. en daarna bij drukkerij Mouton & Co. Bij Smulders legde hij onder meer met toeristenkaarten de basis voor de popularisering van de kaarten in Nederland. Zijn zoon Martinus de Smit zou als cartografisch leider van het CIB de traditie voortzetten, en kwam in 1956 met het idee voor de oprichting van de Nederlandse Vereniging voor Kartografie. Het CIB introduceerde een reeks innovatieve producten op de markt, waaronder een in 1962 gestarte reeks schoolwandkaarten onder de titel Falks nieuwskaartenserie. Nieuwskaarten worden al eeuwen gebruikt om recente gebeurtenissen aan een breed publiek uit te leggen, maar in scholen waren ze nog een onbekend verschijnsel. Een primeur had het CIB ook met de distributiewijze van deze serie. De niet op linnen geplakte wandkaarten waren verkrijgbaar via een jaarabonnement van vier kaarten (gevouwen voor slechts f 24,- en opgerold in een koker voor f 30,-) en werden per post bezorgd. Scholen die het zich konden veroorloven maakten er vervolgens echte schoolwandkaarten van (op linnen en aan stokken).

Enveloppe gebruikt voor de verzending van een gevouwen schoolwandkaart uit Falks nieuwskaartenserie.

Politiek kanon

In deze serie sociaal-economische schoolwandkaarten kwamen zeer actuele, vaak in het nieuws terugkerende onderwerpen aan bod zoals Bewogen Afrika, Verdeeld Duitsland en Israël 15 jaar. Een recensent merkte op dat 'de hoofdredactie van deze kaartenserie een fijne neus heeft voor het kiezen van actuele onderwerpen.' De Vietnamoorlog was in 1965 door het Tonkin-incident (augustus 1964) en de daaropvolgende massale Amerikaanse troepenopbouw een hot issue. Een wandkaart daarover mocht in de serie dan ook niet ontbreken. Het CIB zocht iemand voor de redactie van de wandkaart en het schrijven van de bijbehorende toelichting, en wist met de journalist en schrijver Henk Hofland (1927-2016) een politiek kanon aan zich te verbinden. Daarmee kon het CIB van geluk spreken, want in die jaren had Hofland zijn handen vol aan het werk als redacteur buitenland en vanaf 1964 als adjunct-hoofdredacteur van het Algemeen Handelsblad. Hofland zou bij zijn overlijden 'een van de monumenten van NRC Handelsblad' worden genoemd en in 1999 worden uitgeroepen als 'dé Nederlandse journalist van de twintigste eeuw'. Wandkaart en toelichting kunnen dan ook in termen uit de kunstwereld als vroeg werk van de jonge Hofland worden beschouwd.

H.J.A. Hofland, 1964 (bron: Wikimedia Commons).

Cartografische knowhow

Nummer dertien in de nieuwskaartenserie, Strijdperk Zuidoost-Azië, geeft evenals de toelichting een verhelderend beeld van de complexe staatkundige en politieke veranderingen in dit gebied tussen 1945 en 1965. Er zijn dan ook dankzij de knowhow van het CIB diverse cartografische technieken doeltreffend toegepast in deze sober gehouden kaart:
-de drie naast elkaar geplaatste bijkaarten van hetzelfde gebied in 1945, 1954 en 1965 laten op een effectieve wijze de staatkundige ontwikkelingen in de laatste twintig jaar zien;
-de proportionele symbolen in de hoofdkaart geven van elke staat duidelijk het aantal inwoners (zwarte cirkelvlakken) en de omvang van de strijdkrachten (soldaatpictogrammen) aan;
-de communistische landen zijn vuurrood gekleurd evenals de pijlen die de communistische infiltratie in Birma aanduiden; deze kleur geeft direct associatie met agressie en gevaar en gezien Hoflands anti-communistische opstelling zal dat ook de bedoeling zijn geweest;
-de inzet linksonder Bufferzone tussen Aziatische grote drie is een fraai voorbeeld van een direct werkende, geopolitieke kaart.
Niet alleen Strijdperk Zuidoost-Azië maar ook de andere schoolwandkaarten uit de nieuwskaartenserie werden gunstig besproken door de cartograaf Jacob Schokkenkamp in het Geografisch Tijdschrift. Wie bekend is met de kritische pen van deze ervaren recensent, weet dat dit geen gering compliment is.

Schoolwandkaart Strijdperk Zuidoost-Azië uitgegeven door Cartografisch Instituut Bootsma in 1966 (115 x 80 cm, collectie De Wereld aan de Wand).

Houdbaarheid

Een nadeel van nieuwskaarten is dat ze snel een achterhaald beeld geven en dan onverkoopbaar worden. Dat is misschien de reden dat de uitgave van Falks nieuwskaartenserie na nummer dertien, Strijdperk Zuidoost-Azië, is gestopt. De laatstgenoemde kaart is een voorbeeld van de korte houdbaarheid van nieuws. Zwarte pijlen gericht op Maleisië duiden 'Indonesische infiltratie' aan. De toelichting leert ons dat de Indonesische president Soekarno rond 1964 het in september 1963 gevormde Maleisië als een 'product van het imperialisme' en dus als tegenstander beschouwde. Maar in 1966, het jaar van uitgave, was de infiltratie al weer verleden tijd. Falks nieuwskaartenserie was een geslaagd experiment op het gebied van de thematische schoolwandkaarten, maar voor nieuwskaarten is de uitspraak van de Romeinse dichter en filosoof Lucretius vaak al te snel van toepassing: 'Het oude ruimt het veld, door 't nieuwe weggedreven.'

Omslag van de toelichting van Hofland bij de schoolwandkaart Strijdperk Zuidoost-Azië.

Deze tekst is een bewerking van een hoofdstuk in het onlangs verschenen boek De wereld tussen twee stokken: 50 schoolwandkaarten uitgerold (Zwolle, WBOOKS).